De oerhollandse kievit heeft het moeilijk

Het gaat de kievit bepaald niet voor de wind. De landelijke broedpopulatie neemt (net als die van de grutto) steeds verder af. Ook in de polders in het Groene Hart rond Reeuwijk/Gouda waar ik regelmatig vogels observeer is dat merkbaar. Niet alleen de aantallen broedparen nemen fors af, maar ook vallen de afnemende aantallen kieviten op in de nazomer en herfst, als ze groepen vormen en in polders rondzwerven tot de vorst invalt en ze door de bevroren bodem gedwongen worden verder zuidwaarts  te trekken.


De kievit als broedvogel

Kievit op nest op maisland

Kieviten houden niet zo van dat gemoderniseerde grasland zonder koeien waar het gras zo dicht groeit als haren op een hond. Ze verkiezen liever een laag blijvende open grasmat, bij voorkeur  in een wat vochtig grasland met een pollerige structuur, waarbij ook kale plekjes. Als die terreincondities  ontbreken en er wordt in de polder wel snijmais gekweekt gaan ze liever op dat kale bouwland broeden. Op minder intensief grasland mogen er best koeien in de wei lopen als het er maar niet teveel zijn per hektare. Jammer genoeg is dit type grasland in sneltreinvaart aan het verdwijnen. Ja, als graslanden net gemaaid en afgeruimd zijn hebben kieviten er wel nog even profijt van om voedsel te vinden, want het gras is kort afgemaaid en cyclomaaiers kijken niet zo nauw en verwonden zo hier en daar de bovenlaag van het grasland wat voor kieviten interessant is want het zijn oogjagers die  op zoek zijn naar insecten uit de bovenste toplaag van het grasland.

Daar hebben ze echter maar heel kort profijt van want door de snelle groei van populaire grassoorten als engels raaigras en veldbeemd in combinatie met intensieve bemesting kunnen ze al snel niet meer bij het voedsel.


Kieviten buiten het broedseizoen

Het valt meer en meer op. Polders waar nog niet zo lang geleden in de nazomer en het najaar grote groepen kieviten aanwezig waren zijn nu leeg of er verblijven veel minder of hooguit incidenteel nog maar kleine groepjes kieviten. Tot 2010 telde ik voor SOVON in de najaarsperiode maandelijks een flink aantal polders rond Reeuwijk/Reeuwijk Dorp op het voorkomen van wintervogels. Daarbij dus ook de kievit. Zo'n telling leverde vele duizenden kieviten op, verspreid in groepen in meerdere polders. Goede kievitpolders waar forse aantallen kieviten verbleven waren o.a. de Middelburgpolder bij Reeuwijk Dorp, polder Oud Bodegraven, de Tempelpolder, de polder Reeuwijk zuidelijk van RW A-12 en de polder Stein Noord. 

Als het broedseizoen is afgelopen vormen kieviten groepen. Ze zwerven dan o.a. door het poldergebied rond Gouda/Reeuwijk en kunnen zeer grote groepen vormen soms tot wel vele duizenden exemplaren. Als we de gegevens van tellingen uit de negentiger jaren erbij halen dan valt op dat de aantallen kieviten sterk zijn gedaald. Polders als Middelburg bij Reeuwijk Dorp, de polder Reeuwijk zuidelijk van de A-12 waar grote groepen pleisterden in het najaar en in zachte winters worden steeds minder bezocht terwijl de groepen ook kleiner zijn geworden.

Als voorbeeld een telling op 15 oktober 2017 door Mayenburg uitgevoerd op het voorkomen van groepen kieviten in een aantal polders rond Reeuwijk. Geteld werden de polders Reeuwijk ten noorden en zuiden van de RW A-12, polder Bloemendaal, de Tempelpolder en Oud-Bodegraven bij Reeuwijk, de polders Stein Noord en zuid, Lang Roggebroek, Oukoop, Sluipwijk en Groot Hekendorp. Een oppervlakte van ruim 2000 hectare.

Het telresultaat was drie groepen kieviten te verdelen in 650 kieviten in Stein Noord, 92 kieviten in de polder Middelburg en 180 kieviten in polder Reeuwijk zuidelijk van RW A-12. En opvallend, de drie groepen zaten op vochtige percelen extensief gebruikt met een lage vegetatie. In combinatie met de intensivering van het grasland zijn de terreincondities voor de kievit door de massale grasgroei op agrarische graslanden verslechterd. De voor een goede grasgroei gunstige weersomstandigheden dit najaar zorgde er ook voor dat er maar weinig percelen waren met een lage vegetatie. Dat was ook niet in het voordeel voor kieviten. 

Een 2e telling werd uitgevoerd op 13 november 2017. Dezelfde polders als op 15 oktober 2017 werden geteld. 320 kieviten verbleven in de polder Bloemendaal op pas gebaggerd grasland, de polder Middelburg was echter volledig kievitloos evenals de polder Reeuwijk zuidelijk en noordelijk van RW A-12. De polder Stein noord was ook nu nog steeds een vaste pleisterplaats voor de kievit. Er werden 730 kieviten geteld.


Een deel van de 320 kieviten die zaten te rusten op pas opgebaggerde graslanden in de polder Bloemendaal
bij Waddinxveen. Foto 13 november 2017.


Kieviten op een pas opgebaggerd perceel in de polder Bloemendaal bij Waddinxveen. Op de achtergrond de RK kerk van Waddinxveen.
Foto: 13 november 2017


Kieviten in de polder Middelburg bij Reeuwijk Dorp

In het middendeel  van de polder Middelburg te Reeuwijk liggen aan weerszijden van een brede wetering een paar vochtige extensief gebruikte graslanden waar jaarlijks nog flink wat weidevogels broeden. Deze verveende polder staat bekend om zijn forse brakke/zilte kwel. Nog niet zo lang geleden functioneerden de graslanden in deze polder  in het najaar en winter nog als belangrijke pleisterplaats voor de kievit met aantallen die soms konden oplopen van 750-3000 stuks. Het lijkt allemaal sterk veranderd te zijn. Nu werden op 15 oktober 2017 slechts 92 kieviten geteld en op 13 november 2017 was er helemaal geen kievit aanwezig.


Overzicht op de polder Middelburg op het deel langs een brede wetering waar de kieviten zich meestal ophielden.
Op 15 oktober 2017 telde ik er 92 exemplaren en op 13 en 17 november 2017 ontbraken kieviten zelfs helemaal.


Rondom deze brede wetering liggen verschillende vochtige graslanden. Dit was het favoriete gebied waar grote aantallen kieviten
tot voor kort in het najaar pleegden te verblijven en de polder gebruikten als vaste najaar/winterpleisterplaats. Is dat verleden tijd?


Kieviten in de polder Steekt bij Bodegraven

Op 29 november 2017 werd in deze polder ter hoogte van de afslag Bodegraven Centrum een groep van ruim 1500 kieviten waargenomen.


Kieviten in de Hooge Boezem bij Haastrecht

Na de aanleg van een groot waterbassin via uitgraving  bedoeld als retentiegebied bij ernstige wateroverlast heeft de Hooge Boezem zich ontwikkeld tot een belangrijk voedsel- en rustgebied voor vogels. Ook de kievit maakt daar onderdeel van uit. In de zomer en najaar van 2017 verbleven regelmatig forse aantallen kieviten in het gebied. Vooral om er te rusten. De waterstand was in die periode gunstig zodat de kieviten in een laagje water konden staan. Later toen de waterstand door veel regenval steeg waren de aantallen een stuk lager maar het gebied was en is ook nu nog steeds aantrekkelijk hoewel de aantallen nu een stuk lager liggen.

Kieviten op 25 augustus 2017 op de Hooge Boezem zittend op een plasdras met de goede waterstand


Ca. 2200 kieviten verbleven in het natuurgebied de Hooge Boezem bij Haastrecht op 25 augustus 2017. In de maanden augustus/september gebruikten zij dit gebied massaal als rustplaats. De plasdras waterstand was toen precies goed. Eind september steeg de waterstand flink door veel regenval en was de waterstand te hoog. Het betrof  kieviten die volgens mij voor hun voedselgebied gebonden waren aan de Lopikerwaard en Krimpenerwaard. Regelmatig vlogen groepen heen en weer vanuit oostelijke of zuidelijke richting naar de Hooge Boezem. Ik constateerde geen vliegbewegingen noordwaarts richting Reeuwijk of andersom. Nog steeds bezoeken kieviten de Hooge Boezem, maar het zijn er nu veel minder met een uitzondering op 6 nov 2017 . Als ze er verblijven zitten ze nu op een drassig recent gemaaid perceel en kleine gemaaide eilandjes om er te rusten.


Tussen de kieviten zitten soms ook een of enkele goudplevieren.

 

 Kieviten op de Hooge Boezem                Aantal
               25 aug 2017                                  2200
               22 okt 2017                                    150
               30 okt 2017                                    110
                6 nov 2017                                   5000
                9 nov 2017                                   1300
               17nov2017                                      110

Op 6 november 2017 een enorme uitschieter met een zeer hoog aantal kieviten op de Hooge Boezem aanwezig. De 5000 exx werden gemeld op www.waarneming.nl
Het had de nacht ervoor licht gevroren en als de vorst invalt groeperen kieviten zich meer en meer om eventueel mocht het hard gaat vriezen zuidwaarts te kunnen trekken. Wellicht is dat de reden voor die grote concentratie.


Kieviten in de polder Stein buiten de broedperiode

Najaar 2018 Maar weinig kieviten in de polder Stein

Nauwelijks kieviten in het najaar van 2018. Slechts af en toe verbleven er kleine groepjes in de polder, maar het ging om aantallen minder dan 100 stuks. De grote aantallen van duizend tot enkele duizenden kieviten, die normaliter in het najaar in Stein pleisterden ontbraken.


Najaar/winter 2017/2018 Groepsvorming en zwermgedrag van kieviten in de polder Stein bij Reeuwijk

Een deel van de 660 kieviten aanwezig op 30 oktober 2017. 

Tellingen van de kievit gedaan in het najaar van 2008, 2010 en 2013 tonen aan dat er in die jaren grote aantallen kieviten pleisterden in de polder Stein in de maanden okt t/m dec. Vanwege de sterke afname van de kievit in Nederland als broedvogel was ik dan ook benieuwd of de aantallen in het najaar in de polders rondom Gouda/Reeuwijk en in het bijzonder in de polder Stein ook zouden zijn afgenomen. Inmiddels zijn al diverse tellingen uitgevoerd. Hoewel de aantallen toch wel een beetje schommelen kan voorlopig geconstateerd worden dat de kieviten er weer voor gekozen hebben om de polder Stein noord ook dit najaar te gebruiken als vaste pleisterplaats. Maar de hoge aantallen geteld in eerdere jaren (tot max 5000 exx) lijken niet meer te worden gehaald.
Wat opvalt is dat de kieviten een duidelijke voorkeur hebben voor een beperkt aantal percelen. Bij alle tellingen waren ze steevast aanwezig op twee plekken in de polder n.l. percelen zuidelijk van het recreatiebos en percelen westelijk van het Putje van Boere. Verder valt op dat ze nu in de maanden sept/dec geen gebruik maakten van de plasdras om er te rusten/overnachten.


Vogelsoort        Datum                   Gebied                             Aantal
kievit                 25sept2017      polder stein noord                    160
kievit                   8okt2017        polder stein noord                     800
kievit                  14okt2017       polder stein noord                     650
kievit                  23okt2017        polder stein noord                   1300
kievit                  26okt2017        polder stein noord                   1100
kievit                  27okt2017        polder stein noord                     725
kievit                  30okt2017        polder stein noord                     660
Kievit                   5nov2017        polder stein noord                     930
Kievit                   6nov2017        polder stein noord                     800
Kievit                   9nov2017        polder stein noord                     850
Kievit                  13nov2017       polder stein noord                     730
Kievit                  17nov2017       polder stein noord                    1600
Kievit                  19nov2017       polder stein noord                    1900
Kievit                  28nov2017       polder stein noord                    1700
Kievit                   6dec2017        polder stein noord                    1650
Kievit                  28dec2017       polder stein noord                    1300
Kievit                  16jan2018        polder stein noord                    1500
Kievit                  22jan2018        polder stein noord                    1800
Goudplevier      22jan2018        polder stein noord                      80
Kievit                  28jan2018        polder stein noord                    3000
Kievit                   7febr2018        polder stein noord                     450 (vorstperiode 6 t/m 10 februari)

smient                25sept2017      polder stein noord                     90
smient                  8okt2017        polder stein noord                    450       
smient                  23okt2016      polder stein noord                   1600
smient                  9nov2016       polder stein noord                   3100

Kieviten in polder Stein Noord, begin februari 2018 tijdens korte vorstperiode

In de week van 6 t/m 10 februari was er een vorstperiode waarbij het een aantal nachten licht tot matig (4-7 graden) vroor. Benieuwd of de kieviten uit Stein Noord door de vorst zouden zijn vertrokken heb ik op 7 februari 2018 een telling uitgevoerd. Wat opviel was dat er tussen 6 februari en 10 februari nog steeds flinke aantallen kieviten aanwezig waren, maar de kieviten zaten erg verspreid door de polder op diverse percelen, en verder ook in de aangrenzende polders Lang Roggebroek en Oukoop. Ook waren er veel kramsvogels die voedsel zochten op de inmiddels al door de zon beschenen ontdooide graslanden. Langs een bevroren sloot stond een groep van 16 kleumende grote zilverreigers. Op de meest westelijk gelegen plasdras in Stein was op 7 februari al de eerste schaatser aanwezig. De kieviten zaten tussen de genoemde data van 6 t/m 10 februari 2018 verspreid over verschillende polders nabij Stein Noord en in deze polder zelf, waar ze voedsel zochten. De kou was blijkbaar onvoldoende om te vertrekken in zuidelijke richting. Ook na 10 februari zaten kieviten erg verspreid in de diverse polders, en rond 20 februari werden de eerste kieviten al weer gesignaleerd in het toekomstige broedgebied. De voorspellingen waren dat het  tussen 23 februari en ?? februari matig tot streng
zou gaan vriezen. Ben benieuwd of kieviten dan alsnog zullen wegtrekken.


Telling 7 februari 2018
Kievit                                Stein Noord 450, Lang Roggebroek 250 en Oukoop 125
Kramsvogel                     Stein Noord 420, Lang Roggebroek 110 en Oukoop 70
Kemphaan                       Lang Roggebroek 60 (groep voedselzoekend langs geschoonde greppel).

 

Ca. 600 voedselzoekende kramsvogels in de polders Stein Nrd, Lang Roggebroek en Oukoop op 7 febr 2018.


Najaar 2008    
Groepsvorming en zwermgedrag van kieviten in de polder Stein bij Reeuwijk

De polder Stein aan de zuidkant van de Reeuwijkse Plassen is een graslandpolder  in het Groene Hart, waar in het najaar grote aantallen kieviten langere tijd  verblijven. 13 en 14 november 2008 verbleven er veel kieviten in dit reservaat, in eigendom en beheer bij Staatsbosbeheer. Ruim 4000 vogels. Zoveel zijn er dit najaar nog niet eerder geteld. Kieviten hebben de gewoonte om in het najaar grote groepen te vormen. Groepen van soms wel 10.000 vogels. Tot het gaat vriezen zwerven zulke groepen rond. Als de vorst echt serieus wordt trekken kievit zuidwaarts tot waar het vorstvrij is. Maar zolang het niet echt gaat vriezen blijven kieviten in onze Nederlandse graslandgebieden en bouwlandpolders. 

Een groep kieviten op een plasdras perceel in de polder Stein. Het is een gaan en komen van kieviten.


De plasdras is bij de kieviten erg in trek. Groepen kieviten komen er regelmatig naar toe om zich te wassen en uit te rusten. 
Een groep kieviten is net neergestreken op deze plasdras in de polder Stein. 


Een paar vliegende kieviten, onderdeel uitmakend van een groep van ca. 4000 stuks.


Een groep kieviten zwermt boven de plasdras


Uitsnede (crop) van de groep vliegende kieviten


Overzicht van een grote groep kieviten op een graslandperceel. Ze zitten heel dicht bij elkaar. Dit is op onderstaande foto 
beter zichtbaar. De kieviten zitten op ca. 100 meter afstand. De foto is gemaakt met een 300 mm telelens.


Uitsnede (crop) van bovenstaande foto.


Bij onverwacht snel invallende vorst vertrekken kieviten hals over kop in zuidelijke richting naar gebieden waar het niet vriest. 
Maar er zijn altijd wel een paar volhouders. Zij doen hun best om ondanks sneeuw en vorst toch nog wat voedsel te vinden.


Jaarlijks worden maandelijks wintervogeltellingen uitgevoerd in de polder Stein. De aantallen per jaar in deze grafiek zijn nogal 
wisselend. Kieviten zijn mobiel en verplaatsen zich regelmatig naar diverse graslandpolders in de omgeving. Vandaar die 
schommelingen van de getelde aantallen. Maar ook een vorstperiode kan oorzaak zijn van lage aantallen of het volledig ontbreken.


Grafiek met een aantal tellingen van kieviten in de polder Stein. In 2008 waren kieviten buiten de broedperiode goed 
vertegenwoordigd in Stein. Dit kwam mede door de aanwezigheid van een plasdras-perceel. In het voorjaar sliepen kieviten 
op deze plasdras. De in het najaar aanwezige kieviten hebben de plasdras s' nachts  niet als slaapplaats gebruikt, waarschijnlijk 
door de ongunstige waterstand. Grote groepen kieviten bezoeken overdag  wel regelmatig een aangrenzend  graslandperceel wat 
sinds kort plasdras staat. Of ze hier wel slapen is niet bekend.


Zwermgedrag van de kievit
Op sommige dagen in het najaar vertonen de aanwezige groepen kieviten een bijzonder gedrag. Ze vliegen regelmatig op, terwijl er absoluut geen sprake lijkt te zijn van verstoring.  Zo'n groep kieviten blijft soms vele minuten lang in de lucht, om vervolgens weer neer te strijken. Kort daarna vliegt de groep weer op en dit proces herhaalt zich soms nog een aantal keren tot ze er genoeg van hebben. Dit gedrag noemen we zwermgedrag. Grote groepen kieviten verblijven in het najaar ook rond het vliegveld Schiphol. Als zo'n groep kieviten gaat zwermen bestaat de kans dat ze boven de start- en landingsbaan van vliegtuigen gaan vliegen met het risico van aanvaring met een vliegtuig. Om die reden doet men er alles aan om kieviten uit de buurt van Schiphol weg te houden. O.a. door het afdraaien van alarmgeluiden van kieviten en het inzetten van roofvogels door een valkenier.


Boven en onder: Zwermgedrag van ongeveer 4000 kieviten. Afgebeeld is maar een deel van de vogels.


13 november 2013          Plaatstrouwe kieviten in reservaat Polder Stein Noord


Vogelsoort        Datum       Gebied                             Aantal
kievit                 26-okt-10      polder stein noord          2300
kievit                   3-nov-10     polder stein noord          3100
kievit                   7-nov-10      polder stein noord         5000
kievit                 10-nov-10      polder stein noord         4500
kievit                 15-nov-10      polder stein noord          5000
kievit                 17-nov-10      polder stein noord          5000
kievit                 25-nov-10      polder stein noord          2300
kievit                 28-nov-10      polder stein noord          1750

smient              26-okt-10       polder stein noord          3000
smient                3-nov-10      polder stein noord           5300
smient                7-nov-10      polder stein noord           2800
smient              10-nov-10      polder stein noord           3700
smient              15-nov-10      polder stein noord           6500
smient              17-nov-10      polder stein noord           5800
smient                6-dec-13      polder stein noord        >10000
smient              14-dec-13      polder stein noord            3500

kievit                  28-okt-13      polder stein noord           1375
kievit                    1-nov-13      polder stein noord           2700
kievit                    4-nov-13      polder stein noord           3500
kievit                    8-nov-13      polder stein noord           5000
kievit                    9-nov-13      polder stein noord          4000
kievit                  10-nov-13      polder stein noord          5000
kievit                  13-nov-13      polder stein noord            250
kievit                  15-nov-13      polder stein noord                0
kievit                  17-nov-13      polder stein noord                0
kievit                  20-nov-13      polder stein noord              16
kievit                  22-nov-13      polder stein noord                0
kievit                  26-nov-13      polder stein noord                0
kievit                     6-dec-13     polder stein noord              400
kievit                    14-dec-13     polder stein noord           1650
kievit                     6-jan-14      polder stein noord              575
kievit                   17-jan-14      polder stein noord              400

 

 

 

 

 

 

Sinds het opzetten van de waterstand in het reservaat polder Stein Noord (2006) hebben grote aantal wintervogels in de najaars- en winterperiode het gebied uitgekozen als pleisterplaats. Ook in het najaar van 2013. Graslandpercelen vol met smienten en kieviten. Het water hoog in de sloten, zo hoog dat een aantal greppels en stukken grasland plasdras staan. Door de vele regen van de laatste weken staan percelen zelfs min of meer plasdras. Regelmatig bezoek ik de polder Stein  en hou extra goed in de gaten om welke aantallen vogels het gaat. In onderstaande tabel staan de telgegevens uit 2010 welke nu zijn aangevuld met die van pleisterende kieviten in het najaar 2013.


Ieder najaar verblijven een aantal weken een paar duizend kieviten in de polder Stein Noord. Op 3 november 2010 telde ik 
ruim 5300 stuks en op 17 november 2010 waren het er ongeveer 5800.


Op de achtergrond een gedeelte van de ongeveer 6500 kieviten die op 15 november 2010 in de polder Stein verbleven.
Let op de hobbeligheid van de percelen door vertrapping van de zode door vee.


Kieviten en voedselaanbod in de polder Stein
Een fors aantal kieviten is erg plaatstrouw en verblijft al jarenlang vanaf midden-eind oktober en aansluitend de maand November in de polder Stein Noord. Tot het moment dat de vorst invalt want dan vertrekken ze zuidwaarts. In de loop van de maand oktober druppelen groepen polder Stein binnen. De aantallen groeien dan langzaam in de maand november uit van enkele duizenden exemplaren naar een maximum van ca. 5000 stuks of zelfs iets hoger is de constatering van de laatste jaren. De kieviten blijven dag en nacht in het gebied en zijn dus ook voor hun voedsel afhankelijk van het reservaat. Hoeveel eet een kievit op een dag vraag je je af. Uitgaande van het gewicht van een kievit wat ongeveer 200 gram bedraagt is dat ongeveer 25 gram en wellicht een maximum van 50 gram voor de grote eters. Dat lijkt mij realistisch want een grote pier (waarvan ze er flink wat op kunnen) weegt alleen al een paar gram. Ze eten wormen, emelten en allerlei ander klein grut. Het betekent in ieder geval wel dat er veel voedsel aanwezig moet zijn om zo'n fors aantal kieviten te voeden. Het zijn oogjagers en ze pikken alles op wat eetbaar is. Ze hebben ook het vermogen om wormen die net onder de bodem verblijven te pakken. Terugkerend naar die veronderstelde 25 tot 50 gram voedsel per dag die ze eten kom ik uit op een totaal van 125-250 kg dierlijk materiaal wat zo'n 5000 kieviten dagelijks naar binnen werken. Voor een periode van een maand verblijf in de polder Stein van 5000 kieviten komt dat neer op 30 x 125/250 kg hetgeen 3750 tot 7500 kg aan dierlijk voedsel zou betekenen. Er van uit gaande dat de 5000 kieviten minstens twee maanden in Stein verblijven betekent dat een opname van 7,50 tot 15 ton dierlijk voedsel!! Als het niet gaat winteren kan hun verblijf in het reservaat zelfs nog langer zijn.

Een opmerkelijk getal want veel percelen in het reservaat Stein worden steeds voedselarmer omdat ze maar zeer beperkt worden bemest. Welke verklaring kan gezocht worden voor de aanwezigheid van al dat voedsel voor kieviten?  In ieder geval is duidelijk dat als gevolg van de hoge grondwaterstand het dierlijke bodemleven gedwongen is om dicht onder de toplaag van het grasland te kruipen om niet te verzuipen. Daardoor vormen ze een gemakkelijke prooi voor kieviten neem ik aan.